پروژه راهبردی «امنیت غذایی ایران» با هدف تحلیل نظام‌مند چالش‌های تولید، تأمین و پایداری زنجیره غذایی کشور و ارائه چارچوب‌های سیاستی برای ارتقای تاب‌آوری بخش کشاورزی و صنایع غذایی طراحی شده است. این پروژه، امنیت غذایی را نه صرفاً به‌عنوان مسئله‌ای مرتبط با میزان تولید محصولات کشاورزی، بلکه به‌مثابه یکی از مؤلفه‌های بنیادین امنیت اقتصادی، ثبات اجتماعی و حکمرانی ملی مورد مطالعه قرار می‌دهد.
در دهه‌های اخیر، ساختار تأمین غذا در جهان تحت تأثیر مجموعه‌ای از تحولات هم‌زمان قرار گرفته است. تغییرات اقلیمی، محدودیت منابع آب، تخریب تدریجی ظرفیت‌های زیست‌محیطی، نوسانات قیمت جهانی کالاهای اساسی، اختلال در شبکه‌های حمل‌ونقل و تجارت بین‌المللی، افزایش رقابت بر سر منابع راهبردی و گسترش تنش‌های ژئوپلیتیکی، مفهوم سنتی امنیت غذایی را با تغییرات اساسی مواجه کرده‌اند. در چنین شرایطی، وابستگی ساختاری به برخی نهاده‌ها، تمرکز جغرافیایی تولید، ضعف در نظام ذخایر راهبردی یا اختلال در حلقه‌های زنجیره تأمین می‌تواند یک مسئله اقتصادی را در مدت‌زمانی کوتاه به بحرانی اجتماعی و حتی امنیتی تبدیل کند.
ایران به دلیل موقعیت اقلیمی، ساختار منابع طبیعی، پراکندگی جغرافیایی تولید و همچنین جایگاه ژئوپلیتیکی خود، با مجموعه‌ای پیچیده از فرصت‌ها و محدودیت‌ها در حوزه امنیت غذایی مواجه است. کاهش سرانه منابع آب تجدیدپذیر، افت سطح آب‌های زیرزمینی، تغییر الگوی بارش، فرسایش خاک و افزایش هزینه نهاده‌های تولید از یک سو و ظرفیت‌های گسترده کشاورزی منطقه‌ای، تنوع اقلیمی، شبکه وسیع تولیدکنندگان و دسترسی به مسیرهای مهم تجاری از سوی دیگر، ضرورت تدوین یک راهبرد جامع امنیت غذایی برای ایران را دوچندان کرده است.
پروژه امنیت غذایی ایران با رویکردی میان‌رشته‌ای، ساختار موجود تولید و زنجیره تأمین محصولات کشاورزی و غذایی را مورد ارزیابی قرار می‌دهد. در این چارچوب، رابطه میان تولید داخلی، واردات کالاهای اساسی، تأمین نهاده‌های کشاورزی، نظام توزیع، ذخایر راهبردی و الگوی مصرف به‌صورت یک منظومه به‌هم‌پیوسته تحلیل می‌شود. هدف اصلی، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و گلوگاه‌هایی است که در شرایط بحران‌های اقتصادی، اقلیمی یا ژئوپلیتیکی می‌توانند پایداری تأمین غذا در کشور را تحت تأثیر قرار دهند.
یکی از محورهای اساسی این پروژه، تحلیل تاب‌آوری زنجیره تأمین مواد غذایی ایران است. تاب‌آوری در این مطالعه به معنای توانایی نظام غذایی کشور برای پیش‌بینی شوک‌ها، مقاومت در برابر اختلالات و بازیابی سریع ظرفیت تولید و توزیع تعریف می‌شود. بر این اساس، وابستگی به نهاده‌های وارداتی، تمرکز مبادی تأمین، آسیب‌پذیری مسیرهای لجستیکی، ظرفیت انبارش و ذخیره‌سازی و میزان انعطاف‌پذیری شبکه توزیع مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
در بخش دیگری از پژوهش، مسئله پایداری تولید محصولات کشاورزی با تأکید بر محدودیت منابع آب و خاک مطالعه می‌شود. رویکرد پروژه بر این اصل استوار است که افزایش تولید به‌تنهایی نمی‌تواند شاخص موفقیت سیاست‌های امنیت غذایی باشد. الگوی تولید باید با ظرفیت‌های اکولوژیک، بهره‌وری منابع و مزیت‌های منطقه‌ای کشور هماهنگ شود. از این منظر، اصلاح الگوی کشت، توسعه کشاورزی داده‌محور، ارتقای بهره‌وری آب، کاهش ضایعات و بازطراحی سیاست‌های حمایتی از جمله موضوعات مورد ارزیابی پروژه خواهند بود.
همچنین جایگاه ذخایر راهبردی کالاهای اساسی در معماری امنیت غذایی کشور به‌صورت مستقل تحلیل می‌شود. تجربه بحران‌های جهانی نشان داده است که وجود ذخایر بدون نظام تصمیم‌گیری دقیق، داده‌های به‌روز و سازوکار توزیع کارآمد، لزوماً به معنای برخورداری از امنیت غذایی پایدار نیست. از این رو، پروژه تلاش می‌کند الگویی برای ارزیابی سطح مطلوب ذخایر، تنوع‌بخشی به منابع تأمین و طراحی سازوکارهای واکنش سریع در شرایط اختلال ارائه دهد.
یکی دیگر از ابعاد پروژه، بررسی تأثیر تحولات ژئوپلیتیکی و اقتصاد جهانی بر امنیت غذایی ایران است. بازار جهانی غلات، دانه‌های روغنی، خوراک دام و سایر کالاهای اساسی به‌شدت تحت تأثیر سیاست‌های تجاری، محدودیت‌های صادراتی و بحران‌های منطقه‌ای قرار دارد. تحلیل سناریوهای احتمالی در بازارهای جهانی و ارزیابی میزان آسیب‌پذیری ایران در برابر این تحولات، بخشی از چارچوب آینده‌پژوهی پروژه را تشکیل می‌دهد.
خروجی نهایی پروژه «امنیت غذایی ایران» صرفاً توصیف وضعیت موجود یا ارائه مجموعه‌ای از توصیه‌های عمومی نخواهد بود. این پروژه با هدف تدوین چارچوب سیاستی و مدل تصمیم‌گیری برای حکمرانی امنیت غذایی طراحی شده است؛ چارچوبی که بتواند ارتباط میان سیاست‌های کشاورزی، تجاری، ارزی، صنعتی و زیست‌محیطی را در یک ساختار تحلیلی واحد مورد بررسی قرار دهد.
اندیشکده راهبرد اقتصاد ایران در این پروژه تلاش می‌کند با بهره‌گیری از تحلیل داده، مطالعات تطبیقی، سناریونویسی و ارزیابی سیاست‌های عمومی، تصویری دقیق از آینده نظام غذایی کشور ارائه کند. هدف نهایی، کمک به شکل‌گیری سیاست‌هایی است که ضمن حفظ ظرفیت تولید داخلی، وابستگی‌های پرریسک را کاهش داده و تاب‌آوری اقتصادی و امنیت غذایی ایران را در برابر بحران‌های آینده تقویت کند.
این پروژه بر این فرض بنیادین استوار است که در معماری جدید اقتصاد جهانی، امنیت غذایی دیگر صرفاً یکی از زیرشاخه‌های سیاست کشاورزی نیست؛ بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از راهبرد توسعه، امنیت اقتصادی و قدرت ملی کشورها محسوب می‌شود. از این منظر، بازطراحی نظام حکمرانی غذا در ایران نه یک انتخاب سیاستی کوتاه‌مدت، بلکه ضرورتی راهبردی برای تضمین ثبات و پایداری اقتصاد ایران در دهه‌های آینده است.
